Nieuw monnikendom
door Maarten Vermeulen

Christenen keren terug naar het klooster
Het rommelt en broeit aan de randen van de kerk. Binnen de emerging church, een beweging die zoekt naar nieuwe vormen van kerk-zijn, wordt druk gediscussieerd over het fenomeen new monasticism. Concrete voorbeelden van deze nieuwe kloosterstijl lijken vooralsnog op een hand te tellen. Op zoek naar monnikendom. De Duitse theoloog Dietrich Bonhoeffer schreef het al in 1935 aan zijn broer, maar volgens Jan Wolsheimer, evangelisch voorganger in Woerden, past het precies bij de wat schimmige beweging die langzaam maar zeker voet aan de grond krijgt.

In emerging church-kringen heet het new monasticism en wordt er uitbundig over gediscussieerd.
In taal voor gewone kerkgangers zou het ‘modern monnikendom’ kunnen heten, zoals ook Bonhoeffer het noemde, toen hij voorspelde dat ‘het herstel van de kerk zeker moet komen van een nieuw soort monnikendom, dat met het oude slechts overeenkomt in zijn onvoorwaardelijkheid van een leven volgens de bergrede in navolging van Christus. Ik denk dat het tijd is hiervoor mensen bijeen te brengen’.

Wat is het? Het antwoord hangt sterk af van de persoon die het gevraagd wordt. ,,Als het al een beweging is, heeft niemand eigendomsrecht’’, zegt Wolsheimer. ,,Het is verlangen om werkelijk te leven als christen.’’ Volgens Johan ter Beek, in het dagelijks leven godsdienstdocent in Soest maar binnen emerging church-kringen liefkozend aangeduid als huistheoloog, is het ‘een uitkomst van de vele gesprekken die plaatsvinden rond de vraag wat de kerk moet zijn in deze tijd’. En Jos Douma, vrijgemaakt-gereformeerd predikant in Haarlem, ziet de nieuwe monastiek als een uitwerking van de hang naar een ‘nieuwe kern’ die spirituele inhoud geeft aan het christelijk leven. ,,Maar vooralsnog wordt er veel geschreven op weblogs en gebeurt er in de praktijk nog weinig. En wat er is, is klein en kwetsbaar.’’ Oftewel, zoals Ter Beek het zegt, het ontkiemen van iets nieuws kost tijd.

Dat blijkt wel bij het natrekken van twee min of meer concrete plannen voor nieuw kloosterleven. Een collectief van gemeentestichters dat in Amsterdam jaagt op een klooster mijdt elke publiciteit omdat de aanbestedingsprocedure nog niet voorbij is. Wel zegt een van de initiatiefnemers dat er gekeken wordt naar nieuwe monastieke leefwijzen. Aan de andere kant van het land, in Breda om precies te zijn, wordt vanuit rooms-katholieke hoek nagedacht over zogenaamde stadsmonniken. Het is de bedoeling dat deze ‘broeders van het Stille Leven’ gastvrijheid betonen aan stadsbewoners en bidden met en voor de stad, zo staat in een introductie voor monniken in spe. Maar ook hier vinden de initiatiefnemers het te vroeg om hun plannen te ontvouwen. De nieuwe monastiek staat nog wankel in de kinderschoenen.

EEN KLOOSTERGEMEENSCHAP ZONDER FYSIEKE VORM
De term new monasticism komt uit de Verenigde Staten, waar Shane Claiborne de belangrijkste vertegenwoordiger is. Claiborne woont in een leefgemeenschap in Philadelphia die dienstbaar wil zijn aan de buurt, onder andere via huiswerkbegeleiding en het opknappen van vervallen huizen. Hij schreef een geruchtmakend boek, Irrisistible Revolution, living as an ordinary radical, dat momenteel vertaald wordt in het Nederlands.

In dit boek keert hij zich tegen christenen die ver weg blijven van ‘abandoned places of Empire’, oftewel achterbuurten vol criminaliteit en armoede. Tijdens een conferentie, enkele jaren geleden, stelden vertegenwoordigers van allerlei christelijke woongemeenschappen in de Verenigde Staten twaalf kenmerken op van new monasticism. Behalve het verhuizen naar ‘verlaten plaatsen in het Rijk’, horen ook eigenschappen als gastvrijheid, het delen van economische bronnen en vredestichten bij de nieuwe monastiek. En uiteraard toewijding aan een gedisciplineerd contemplatief (beschouwend) leven.

Toch hoeft een kloostergemeenschap geen fysieke vorm te hebben, zegt voorganger Wolsheimer. Zelf is hij betrokken bij Northumbria Community, een protestantse kloosterbeweging uit Groot-Brittannië. Elke ochtend wijdt hij zich aan gebed met behulp van een Keltisch gebedenboek, samen met honderden andere zogenoemde oblaten verspreid over de wereld. ,,Het klooster als gebouw met monniken is maar een vorm, het gaat om de diepere monastieke waarden die eronder liggen. Rust
en stilte, op vaste tijden met elkaar bidden en je laten meenemen door woorden van God die je met je eigen mond uitspreekt.’’

Volgens predikant Douma merken steeds meer gelovigen dat bestaande kerken geen ontsnapping bieden aan het jachtige en oppervlakkige bestaan. Nieuwe monastiek kan dat wel, zonder dat het daarbij de bedoeling is dat mensen zich terugtrekken uit het leven. Dat was een van de aspecten waar ook Bonhoeffer zich aan stoorde. In zijn boek Navolging beschrijft hij hoe Luther ontdekte dat het volgen van Jezus ‘niet de bijzondere, verdienstelijke prestatie van enkelen is, maar een goddelijk gebod aan alle christenen’. Hij haalt vervolgens scherp uit: ‘De wereldvlucht van de monnik werd onthuld als de meest verfijnde vorm van liefde tot de wereld’.

Douma denkt dat veel mensen ten onrechte kloosterleven alleen maar associëren met volledige afzondering. ,,Dat is maar een deel van het verhaal’’, zegt hij. ,,Er is ook een sterke monastieke stroming geweest die zich naar buiten richtte, op het dienen van de gemeenschap.’’ In de vrijgemaakte kerk in Haarlem is sinds enige tijd een stiltecentrum, vertelt Douma. ,,Dat is elke donderdagavond een paar uur open. Er gebeurt dus niks en dat vinden we moeilijk, want dan lijkt het al snel nutteloos. Maar het kan best dat in die stilte dingen gebeuren die uitblijven als wij ons druk maken.’’

NIET MEER KLAKKELOOS EEN MODEL KOPIËREN
Kloosters waren in het verleden plekken waar de navolging van Christus gestalte kreeg, zegt Jan Wolsheimer. Juist op momenten dat de kerk verwereldlijkte, trokken groepen gelovigen zich terug om de christelijke cultuur te bewaren. ,,Ook nu hebben we behoefte aan nieuwe vormen’’, zegt Wolsheimer. ,,Kerken zijn theaters waarin je plaatsneemt, nauwelijks participeert en waar iemand anders voorin de liturgie uitvoert. Mensen willen meedoen, onderwijs geven, zorg bieden, samen eten. Juist dat laatste is bij uitstek een manier om gemeenschap te ervaren, maar de enige maaltijd in de kerk is een uitgeklede variant van het avondmaal.’’ Ook Johan ter Beek wijst op de rol van kloosters in de geschiedenis. Zoals de val van het Romeinse Rijk kloosters een enorme impuls gaf, kan ook het huidige verval een aanleiding zijn, want kloosterleven bloeit op breekpunten van de tijd.
,,Het klooster als bastion van christelijke cultuur in een postchristelijke eeuw’’, zo ziet Ter Beek het.
,,De gemeenschap die onmiskenbaar bij de monastiek hoort, vormt in zichzelf een tegenstroom in een individuele maatschappij. Je bent er altijd, niet alleen op zondagochtend tien uur, dus mensen kunnen makkelijk op vrijdagmiddag even komen bidden of een gesprek voeren.’’

Maar het is geen model dat je uit de kast kunt pakken om te gebruiken, zegt Wolsheimer.
En misschien maakt juist dat een precieze omschrijving wel zo lastig. Net als de emerging church draait new monasticism om de context. ,,Het is iets anders dan klakkeloos het Willow Creekmodel of het Doelgerichtconcept kopiëren. Vormen zijn niet bepalend maar de waarden. Dat betekent dat Shane Claiborne iets heel anders kan doen dan wij in Nederland, maar dat het toch allebei erg monastiek is.’’

In het centrum van Woerden opende de CAMA-gemeente waar Wolsheimer voorganger is een zogenaamde gebedswinkel, waar iedereen die dat wil kan bidden. Het is een vorm van monastiek, zegt Wolsheimer. ,,We leren er, want we geven cursussen, we eten samen en ontvangen gasten. Het is klein en beperkt, maar we zijn aanwezig in het leven van mensen.’’

GELEERD WAT ZE GELOVEN, NIET HOE TE LEVEN
Jos Douma droomt hardop van een protestantse predikantenorde, bedoeld voor dominees die structureel tijd willen maken om een dagdeel per week te besteden aan de Lectio Divina, oftewel het contemplatief Bijbellezen, ontstaan in kloosters. ,,Voor veel predikanten is de omgang met de Schrift gericht op productie van preken en dan krijgt het spirituele lezen weinig kans.’’ De predikanten die lid worden van de orde zouden elkaar twee keer per jaar kunnen treffen in het nieuwe retraitecentrum
van stichting RenoVita, dat komend najaar de deuren opent in de Alblasserwaard. Douma is als ‘meedenker’ betrokken bij de oprichting van het centrum, dat hij beschouwt als een plek waar mensen ‘kunnen oefenen in geïnspireerd leven’. Dat staat ook als titel boven het visiedocument waaraan hij meewerkte: ‘Oefenplekken spiritualiteit’. Oefenen, daar voelt ook Wolsheimer wel wat voor. Want christenen hebben wel geleerd wat ze geloven, maar niet hoe ze leven, luidt zijn analyse. Zeker nu het aloude parochiemodel, waarbij in elke wijk een kerk staat voor omringende gelovigen,
in hoog tempo uit elkaar valt. Het ‘regiomodel’ wat daarvoor in de plaats kwam, grote kerken waar christenen op zondagochtend met de auto naartoe rijden, bevredigt niet. ,,Kloosterlingen leven met een leefregel en dat zou je ook in je eigen lokale groep kunnen afspreken: hoe willen we samenleven? Je handtekening onder drie belijdenisformulieren zetten, is niet zo moeilijk. Wel hoe je daarnaar leeft.’’